Ngày 19.9.2008, người lãnh đạo Vedan đứng cúi đầu trước báo chí: “Tôi thành thật xin lỗi công luận và xã hội Việt Nam vì hành vi vi phạm của chúng tôi suốt 14 năm qua”.

Nhưng Vedan nói vậy mà không làm vậy. Họ đã cò kè mặc cả mức đền bù bèo bọt cho hàng ngàn nông dân trong một động thái “câu giờ”.

Về phần mình, bộ trưởng bộ Tài nguyên và môi trường Phạm Khôi Nguyên đã phải thốt lên ngày 28.7 vừa qua, tức gần hai năm sau khi xảy ra vụ Vedan: “Chúng ta đã hết tình, hết nghĩa với Vedan. Công ty này không chấp nhận thì đành phải dùng đến lý.”

Có lẽ, ban lãnh đạo Vedan đã câu giờ thành công đến hết thời hạn nộp đơn kiện, nếu không có các luật sư tình nguyện, các cá nhân nông dân dũng cảm và chính quyền TP.HCM, Bà Rịa – Vũng Tàu quyết tâm “mang” Vedan ra toà.

Vì sao một Vedan từng đầu độc sông Thị Vải, phá huỷ hiện tại của những người dân sinh sống hai bên và làm thui chột tương lai của con cháu họ lại có thể bình chân cò kè mặc cả trong suốt hai năm qua?

Vì sao chúng ta phải dùng đến “tình” chứ không phải “lý” trong cách cư xử với công ty này?

Rõ ràng, đã có những khe hở trong luật pháp cũng như những bao biện, kiểu như của lãnh đạo tỉnh Đồng Nai, nên doanh nghiệp này mới có thể làm thế.

Vedan tiến hành xây dựng nhà máy ở Đồng Nai từ năm 1991, tức chỉ vài năm sau khi Việt Nam ban hành luật Đầu tư nước ngoài và tiến hành đổi mới.

Thời điểm đó, bộ luật này được xây dựng với tinh thần thông thoáng để mời gọi các dự án FDI đang rất cần cho phát triển. Vì lẽ đó, đã có nhiều điều kiện ưu đãi, đặc biệt là về đất đai và tiêu chuẩn môi trường cho các dự án nói trên.

Vedan đã được hưởng trọn vẹn tinh thần đó, và họ cũng đã lạm dụng ưu đãi ấy, như một sự tất yếu.

Bên cạnh đó, Luật Bảo vệ môi trường được thông qua năm 2005 đã đóng vai trò rất mờ nhạt trong vụ Vedan. Không có một điều khoản nào được áp dụng, hay trích dẫn, để xử lý công ty này trong suốt thời gian qua.

Những ưu đãi, chiều chuộng trong bối cảnh luật pháp không tường minh và nghiêm túc hẳn là lý do cho hành vi và thái độ của Vedan.

Dù thế nào đi nữa, kết cục chỉ có một: những người dân sống xung quanh dòng sông Thị Vải là nạn nhân của Vedan, thay vì người hưởng lợi, trong sự phát triển của công ty này.

Bộ trưởng Phạm Khôi Nguyên từng nói những lời rút ruột: “Tôi thấy đơn độc vì ít người chia sẻ”.

Nhưng phản ứng của công luận gần đây cho thấy, ông đang được ủng hộ.

Họ ủng hộ ông không chỉ trong vụ Vedan, mà còn vì môi trường sống của chính mình. Nhiều dòng sông ở đồng bằng Bắc bộ và Nam bộ đã và đang chết đi bởi ô nhiễm công nghiệp. Đó là hậu quả của một não trạng từng thống trị một thời là thu hút FDI bằng mọi giá, công nghiệp bằng mọi giá.

Việc bộ trưởng có thể làm nhân cơ hội này, có lẽ là thống nhất những tiêu chuẩn bảo vệ môi trường nghiêm khắc hơn với bộ Kế hoạch và đầu tư trong các dự án đầu tư. Ít nhất, những động thái đó có thể giúp ngăn chặn những “Vedan tiềm năng” sẽ đến cùng với làn sóng FDI vào Việt Nam hiện nay và thời gian tới.

Vụ Vedan, vì lẽ đó, nên được xem là án lệ.

Dù là thoả hiệp để chấp nhận đền bù hay mang ra toà, cũng không thể “cân nhẹ” họ. Điều đó sẽ cảnh báo để các nhà sản xuất tôn trọng môi trường hơn.

Môi trường đã trở thành vấn đề thực sự nghiêm trọng, và hơn lúc nào hết, quan điểm đầu tư vào hiện tại bằng tương lai, hy sinh môi trường cho tăng trưởng phải chấm dứt.